Latem 2020 roku podczas badań archeologicznych, które prowadziliśmy w związku z wymianą nawierzchni drogi oraz chodników na ul. Piłsudskiego w m. Góra Śląska (woj. dolnośląskie) zarejestrowaliśmy mury fundamentowe XIX-wiecznego ratusza. Zgodnie z zaleceniami Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu prócz prac archeologicznych wykonaliśmy również badania architektoniczne odkrytych reliktów.

Górowskie ratusze.

Wzmianka o pierwszym ratuszu w Górze pojawia się w dokumencie z 1375 r. Znajdował się w centralnym punkcie górowskiego rynku. Gotycka budowla spłonęła podczas pożaru w 1759 r., a w jego miejscu wzniesiono kościół ewangelicki. Po dawnym magistracie ocalała wieża, którą zaadaptowano na dzwonnicę.

Równo 100 lat po pożarze, w 1859 r. oddano do użytku nowy, neogotycki budynek ratusza, który wybudowano we wschodniej pierzei rynku. Kolejne 100 lat później, w 1959 r. został on rozebrany po tym, jak pod koniec II wojny światowej uległ on pożarowi po eksplozji bomby.

Relikty neogotyckiego ratusza.

Podczas prac zarejestrowaliśmy odcinek muru fundamentowego ratusza o długości prawie 51 m. W wielu miejscach mur był przerwany przez wkopy pod przyłącza gazowe. Jednak bardzo dobrze zachowały się pozostałości elementów architektonicznych takich jak lizeny czy ozdobne wieżyczki, które dawniej zdobiły wejście do budynku magistratu od strony ul. Piłsudskiego.

Ciekawostką jest, że na jednej z konstrukcji, na której posadowiona była ozdobna, pięcioboczna wieżyczka zachowały się linie narysowane przez budowniczych za pomocą grafitu, wyznaczające kształt tego elementu.

Pozostałości starszej zabudowy?

Większa część budynku ratusza została posadowiona na starszym, kamiennym fundamencie. Jedynie odcinek ok. 10 m jest całkowicie ceglany. Najprawdopodobniej wynika to z faktu, iż w tym miejscu przed pożarem z 1759 r. znajdowały się dwa lub trzy budynki, widoczne na panoramie miasta Góra z połowy XVIII wieku autorstwa F.B. Wernhera. Za pierwszym, 3-kondygnacyjnym budynkiem widoczna jest przerwa w zabudowie – być może wejście na podworzec. Dalej znajdują się dwa mniejsze budynki. Zabudowa ta z całą pewnością spłonęła we wspomnianym pożarze miasta.

Z analizy odkrytych na ul. Piłsudskiego w Górze reliktów wynika, iż prócz pozostałości ceglanych murów XIX-wiecznego ratusza zarejestrowaliśmy również kamienne fundamenty widocznej na powyższej rycinie starszej zabudowy przyrynkowej sprzed połowy XVIII w., być może powstałej już w okresie późnego średniowiecza.

Po inwentaryzacji fotogrametrycznej i zakończeniu badań archeologiczno-architektonicznych relikty ratusza zostały zabezpieczone i zasypane. W tym miejscu powstał parking, a na jego powierzchni za pomocą cegły klinkierowej zaznaczony został przebieg murów dawnego magistratu. Rezultaty tych działań można zobaczyć m.in. na lokalnych portalach informacyjnych, ale przede wszystkim przy ul. Piłsudskiego w mieście Góra, które zdecydowanie trzeba odwiedzić.

Artykuł Góra Śląska – XIX-wieczny ratusz pochodzi z serwisu ARCHINFO.

W związku z pracami archeologicznymi przy tej inwestycji po prawie dwóch latach ARCHINFO powróciło do Czerniny. Wcześniej, w 2018 roku prowadziliśmy badania na czernińskim rynku w związku z jego rewitalizacją i nowym zagospodarowaniem jego przestrzeni.

Pierwsze wzmianki o miejscowości Czernina pochodzą z XIII w. O pierwszym kościele wzmiankowano w 1305 r., a obecna gotycka świątynia pochodzi z początku wieku XV.

Jeden z właścicieli Czerniny –Albrecht von Lestwitz wzniósł w 1742 roku obok murowanego kościoła katolickiego pw. św. Wawrzyńca drewniany zbór ewangelicki w konstrukcji szachulcowej. W końcu XIX wieku do protestanckiego domu modlitwy dobudowano ceglaną, siedmiokondygnacyjną wieżę. Tylko ta część budowli przetrwała do dziś, pozostała część została rozebrana w latach 60. XX w.

Podczas prac badawczych o charakterze archeologiczno-architektonicznym zarejestrowano fragment muru fundamentowego frontowej ściany kościoła. Pozwoliło to w zestawieniu z zachowanymi źródłami ikonograficznymi i analizą elewacji wieży na wysuniecie tezy, iż pierwotnie była to budowla w całości szachulcowa, natomiast w XIX w. wraz z wieżą dobudowano do niej również ceglaną elewację frontową w stylu neogotyckim. Jej ślady (strzępia) widoczne są do dziś na ścianach wieży. Została ona wyburzona wraz z resztą nawy świątyni.

Wieża, która pozostała jedynym świadectwem istnienia luterańskiej świątyni zacznie pełnić teraz funkcję punktu widokowej na piękny krajobraz pogranicza Dolnego Śląska i Wielkopolski.

Artykuł Czernina – rewitalizacja wieży kościoła ewangelickiego pochodzi z serwisu ARCHINFO.

Benedyktyni przybyli do Lubinia ok. 1070 roku z opactwa św. Jakuba w Leodium – obecnie Liege w Belgii. Zostali oni sprowadzeni przez komesa Michała z rod Awdańców. Wokół opactwa rozwinęła się wieś, która była własnością klasztoru aż do konfiskaty majątku przez rząd pruski w 1797 r.

Zespół klasztorny, pierwotnie romański powstał na przełomie XI/XII wieku. Za faktycznego fundatora opactwa uznaje się króla Bolesława Śmiałego. Po pożarze ponowna fundacja miała miejsce za czasów Bolesława Krzywoustego. Niewielki kościół otoczony murem z basztami i fosą został rozbudowany w 2. poł. XII w. przez dostawienie od zachodu masywu wieżowego. W XIII i XIV wieku klasztor dotykany był przez katastrofy związane z walkami wewnętrznymi miedzy rodami wielkopolskimi. W wieku XV ma miejsce przebudowa gotycka, natomiast w XVIII stuleciu pojawiają się również elementy barokowe w ramach odbudowy po zawiłych wydarzeniach poprzedniego stulecia.

Pierwsze badania archeologiczne na terenie opactwa miały miejsce w 1975 roku, natomiast w latach 1978-1994 zespół klasztorny badany był przez zasłużonych dla tego miejsca archeologów Zofię i Stanisława Kurnatowskich. Wieloletnie prace wykopaliskowe przyczyniły się do poszerzenia wiedzy o dziejach klasztoru lubińskiego. O ich wynikach można przeczytać w literaturze oraz na stronie opactwa. Na następne prace badawcze trzeba było poczekać aż 25 lat…

Badania archeologiczne w 2019 roku związane były z modernizacją systemu grzewczego klasztoru i były skupione głównie na terenie ogrodów klasztornych. Mimo ograniczeń związanych z pracą w wykopach liniowych udało się zarejestrować m.in. lico fundamentu gotyckiego muru obwodowego w miejscu niewielkiej furtki. W tym miejscu przeprowadzono rury, aby nie uszkodzić zabytkowej konstrukcji. W fundamencie muru zarejestrowano nieliczne fragmenty ceramiki, datowane na wiek XV. Tak też z całą pewnością należy datować owy mur.

Dla zainteresowanych dziejami Klasztoru Benedyktynów w Lubiniu zapraszam do odwiedzenia tego pięknego miejsca, a poniżej przedstawiam wybraną literaturę… w oczekiwaniu na powrót do prac badawczych na terenie tegoż opactwa 🙂

Kurnatowska, Z. (red.) Opactwo benedyktyńskie w Lubiniu. Pierwsze wieki istnienia, Poznań 1996

Kurnatowska, Z. Opactwo romańskie w Lubiniu. Wyniki szczegółowej analizy informacji z badań wykopaliskowych i odkrywek architektonicznych. [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje. Gniezno 2009

Artykuł Opactwo Benedyktynów w Lubiniu (woj. wielkopolskie) pochodzi z serwisu ARCHINFO.

Dokumentacja 3D wykonywana jest podczas prac takich jak badania archeologiczne i badania architektoniczne, ale również przy działaniach związanych z inwentaryzacją budynków zabytkowych czy pozyskiwaniu cyfrowych modeli mniejszych (tablice z inskrypcjami) i większych (teren dawnych fortyfikacji) powierzchni.

Rezultaty prac w postaci modeli 3D udostępniamy w serwisie Sketchfab. Są to zarówno zabytki ruchome, jak i nieruchome obiekty archeologiczne takie jak piece czy groby.

Zapraszamy do odwiedzenia naszego profilu na sketchfab.com !

Artykuł Dokumentacja cyfrowa 3D – ARCHINFO na Sketchfab.com pochodzi z serwisu ARCHINFO.

Nazywam się Jakub Drgas, jestem archeologiem i badaczem architektury. Prowadzę pracownię badań archeologicznych i architektonicznych oraz dokumentacji cyfrowej ARCHINFO.

Na tym blogu będę dzielić się wynikami badań prowadzonych przez pracownię oraz różnymi ciekawostkami. Zapraszam również do zapoznania się z ofertą zaprezentowaną na stronie firmy.

W tym wpisie chciałbym podsumować miniony rok prezentując wybrane obiekty i stanowiska, które w 2018 roku były przedmiotem badań pracowni.

Jędrzejów – Klasztor oo. Cystersów

Latem 2018 roku prowadziliśmy badania archeologiczne w związku z remontem zabytkowej XVIII-wiecznej dzwonnicy oraz muru obwodowego na terenie Archiopactwa oo. Cystersów w Jędrzejowie (woj. świętokrzyskie).

Opactwo jędrzejowskie jest najstarszym opactwem cysterskim na ziemiach polskich. Zostało ono ufundowane w 1140 r. przez Janika Jaksę, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego i jego brata Klemensa.

W tym sezonie badań wykonaliśmy 7 wykopów sondażowych, z czego 4 znajdowały się przy zewnętrznych ścianach dzwonnicy, jeden wewnątrz budowli i dwa przy murze obwodowym klasztoru.

Przy ścianach dzwonnicy odkryto mury fundamentowe budowli wykonane z łamanego wapienia oraz fragmentów cegieł na zaprawie wapiennej. Rzut fundamentów względem ścian był lekko odchylony. W wykopach przy dzwonnicy na głębokości ok. 1,8 m natrafiono również na dwa pochówki szkieletowe.

Wewnątrz dzwonnicy podczas prowadzenia eksploracji zarejestrowano konstrukcję fundamentową w kształcie łuku licowaną cegłą. Wnętrze konstrukcji wypełnione było gruzem z zaprawą. Posadowiona była na warstwie żółtego piasku z łamanymi fragmentami wapienia. Na tym etapie nie udało się ustalić funkcji tego obiektu.

Wykopy przy murze obwodowym klasztoru zlokalizowano w miejscu, w którym przylegał do niego pałac opacki czyli tzw. opatówka. Budowla ta została rozebrana w roku 1945. W odkrywkach zarejestrowano fragmenty fundamentu wschodniej ściany opatówki oraz ściany przedzielającej pomieszczenia, przylegające do muru obwodowego.

Podczas prac przeprowadzono również badania architektoniczne muru, przy którym założono wykopy sondażowe. Po skuciu warstw tynku zarejestrowano zamurowany otwór okienny oraz ślady po sklepieniu. Odkrycia te skorelowano z archiwalnym planami zespołu klasztornego.

Badania archeologiczne i architektoniczne na terenie Klasztoru oo. Cystersów w Jędrzejowie będą kontynuowane w 2019 r.

Przyczyna Górna – Pałac

Jesienią 2018 roku przeprowadziliśmy badania archeologiczno-architektoniczne przy pałacu w Przyczynie Górnej (woj. lubuskie). Badania miały na celu potwierdzenie pierwotnego wyglądu tarasu wejściowego do obiektu oraz rozpoznanie faz budowlanych budynku.

Budowla to przykład architektury doby eklektyzmu – ornamentyka i detale architektoniczne stylowo nawiązują do klasycyzmu i neobaroku. Wraz z budową pałacu modernizacji został poddany stary folwark w celu zharmonizowania całego założenia dworskiego. Świadczyć może o tym fakt, że od strony wjazdu został wtórnie wprowadzony park, zamykający optycznie widok na włości. Pałac założony jest na rzucie zbliżonym do litery „L” z trzema ryzalitami. Malowniczą bryłę obiektu tworzy szereg odrębnych, asymetrycznie ustawionych do siebie członów. Dominującym elementem jest okrągła wieża w południowo-wschodnim narożniku. Budynek podstawowy jest jednokondygnacyjny z mieszkalnym poddaszem. Ryzality wschodni i północny są piętrowe, a frontowy trzykondygnacyjny.

Podczas prac odkryto fundamenty pierwotnego tarasu wejściowego w kształcie litery „U”, związanego z pierwszą fazą budowlaną obiektu. Ten etap budowy wiązany jest najpóźniej z I. ćw. XIX w. Z drugą fazą budowlaną datowaną na II poł. XIX w. związana jest przebudowa tarasu wejściowego, dobudowa części zachodniej pałacu z ryzalitami i wieży w południowo-wschodnim narożniku oraz drugiej kondygnacji budynku.

Żary – cmentarz św. Trójcy

Zimą, pod koniec 2018 roku przeprowadziliśmy badania sondażowe na terenie dawnego cmentarza św. Trójcy w Żarach (woj. lubuskie).

Cmentarz pw. Św. Trójcy w Żarach założono w 3. ćwierci XVII w., za czasów, gdy władzę na żarskim zamku sprawował ród Promnitzów. Został on zaprojektowany przez znanego i cenionego architekta włoskiego pochodzenia, Juliusza Giovanniego Simonettiego (1652-1716), twórcę wielu znamienitych budowli świeckich i sakralnych. Cmentarz funkcjonował do 1945 r. Po wojnie opuszczoną nekropolię zdewastowano i splądrowano nie zważając na ludzkie szczątki. Cenniejsze płyty nagrobne skradziono. Ostatecznie cmentarz zlikwidowano na początku lat 60. XX w., w ramach „akcji porządkowania” terenu Żar.

Prace archeologiczne zostały poprzedzone badaniami geofizycznymi za pomocą metody georadarowej. W ramach badań sondażowych wykonano 5 wykopów zlokalizowanych tak, aby możliwa była weryfikacja jak największej liczby zarejestrowanych przez georadar anomalii.

Podczas badań zarejestrowaliśmy trzy grobowce ceglane, 5 grobów szkieletowych oraz liczne „luźne” szczątki kostne. Ponadto w jednym z pochówków zabezpieczyliśmy metalowe przedmioty takie jak guziki, naramienniki żołnierskie czy wisior – prawdopodobnie końcówki sznura paradnego.

Artykuł Podsumowanie – rok 2018 pochodzi z serwisu ARCHINFO.